من، خودم و ما

خودت و رفتارت را به شیوه‌ای تازه و عمیق‌تر بشناس. کسی هست که گاهی از خود نپرسد چه چیزی رفتار انسان را شکل می‌دهد و هدایت می‌کند؟ شاید پرسش‌هایی مدام در ذهنتان چرخ بزند؛ چرا نمی‌توانید بر کم‌رویی‌تان غلبه کنید، چرا آن شب خودتان را خجالت‌زده کردید، یا چرا نمی‌توانید با همکارانتان ارتباط برقرار کنید. شاید حتی یک تست شخصیت‌شناسی در مجله‌ای انجام داده باشید و از خودتان پرسیده باشید که آیا نتایجش پایه‌ای علمی دارد یا نه. این کتاب با نگاهی دقیق‌تر به همین‌گونه پرسش‌ها می‌پردازد و با تکیه بر جدیدترین یافته‌های پژوهش‌های علمی در حوزه شخصیت، توضیح می‌دهد که چه چیزی رفتار ما را می‌راند و در نهایت به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌ها پاسخ می‌دهد: آیا رفتارمان ثابت است یا توانایی تغییر آن را داریم؟ در این فصل‌ها خواهید آموخت که چرا هنوز نتوانسته‌اید آخرین جدایی‌تان را فراموش کنید؛ چرا داشتن وجدان‌کاری پایین احتمالاً از شما نوازنده جاز بهتری می‌سازد؛ و سه منبع اصلی که شخصیت شما را شکل می‌دهند چه چیزهایی هستند؟

همه می‌دانیم که ضرب‌المثل «کتاب را از روی جلدش قضاوت نکن.» چه می‌گوید. اما در عمل، پیروی از این اصطلاح آنقدرها هم آسان نیست. در طول روز، پیوسته بر اساس اولین برداشت‌هایمان درباره دیگران داوری می‌کنیم. اولین برداشت‌ها هم انواع مختلفی دارند. مثلاً تصور کنید در یک رستوران می‌شنوید که مشتری‌ای با گارسون بسیار بی‌ادبانه رفتار می‌کند. چه احساسی خواهید داشت؟ شاید او را به عنوان آدمی گستاخ یا بدرفتار کنار بگذارید، یا شاید داستانی در ذهن بسازید که توضیح دهد روز بدی در کار داشته و معمولاً اینگونه نیست. بیشتر مردم توضیح ساده‌تر را انتخاب می‌کنند: او ذاتاً آدم بی‌ادبی است. برچسب زدن به آدم‌ها خیلی راحت‌تر از ساختن روایتی است که رفتارشان را توضیح دهد. این داوری‌های سریع هم عینی نیستند؛ بر اساس سازه‌های شخصی ما شکل می‌گیرند. مفهوم «سازه‌های شخصی» را اول بار روان‌شناس جورج کلی مطرح کرد تا لنزهای پیچیده احساسی‌ای را توصیف کند که هر کس از طریق آنها جهان را می‌بیند. این سازه‌ها برای هر نفر متفاوتند؛ ممکن است یکی آن مشتری رستوران را آدمی تحمل‌ناپذیر بداند، دیگری او را قاطع و مقتدر. سازه‌های شخصی همچنین رفتار و توانایی ما در رویارویی با چالش‌ها را شکل می‌دهند. هرچه دیدگاه شخصی محدودتر باشد، کنار آمدن با مشکلات غیرمنتظره دشوارتر می‌شود. مثلاً تصور کنید دوستی دارید که پس از یک جدایی دردناک نمی‌تواند جلو برود. اگر نسبت به همه آدم‌ها بدبین شود و هرکسی را که می‌بیند بی‌اعتماد تلقی کند، در آینده برایش بسیار سخت خواهد بود که به کسی دل ببندد.

آیا تا به حال یک آزمون شخصیت‌شناسی داده‌اید؟ گزینه‌های زیادی وجود دارند، اما بیشتر روان‌شناسان، پرسش‌نامه‌ی ده‌گویه‌ای شخصیت (TIPI) را معتبرترین می‌دانند. TIPI بر این باور استوار است که شخصیت هر فردی بر پایه‌ی پنج ویژگی بزرگ شکل می‌گیرد؛ ویژگی‌هایی که نحوه‌ی واکنش ما به دنیای پیرامون را تعیین می‌کنند. اولین ویژگی از این پنج‌گانه، وظیفه‌شناسی است: توانایی سازمان‌یافتگی، پشتکار و پایبندی به اهداف. طبق TIPI، افراد با وظیفه‌شناسی بالا معمولاً موفقیت تحصیلی و حرفه‌ای چشمگیری دارند. آن‌ها بلدند سخت کار کنند، ضرب‌الاجل‌ها را رعایت کنند و وقت خود را پای فیسبوک هدر ندهند. البته ماندن در سطح بالایی از نظم‌وترتیب، فقط در محیط‌های قابل پیش‌بینی ممکن است. افراد با وظیفه‌شناسی بالا اغلب در موقعیت‌های کم‌ساختار، مثل موسیقی جاز، دست‌وپایشان را گم می‌کنند. بهترین نوازندگان جاز کسانی‌اند که بداهه‌نوازی می‌کنند و خلاقیت و رهایی دارند. روان‌شناسان دریافته‌اند که وقتی جاز را افرادی با وظیفه‌شناسی پایین‌تر می‌نوازند، شنوندگان بیشتر از آن لذت می‌برند. نوازندگانی که به قوانین و ساختار دلبستگی دارند، شاید برای گروه‌های موسیقی نظامی مناسب‌تر باشند. ویژگی دوم از پنج‌گانه، سازگاری است؛ یعنی اینکه فرد تا چه اندازه دوستانه، خوش‌برخورد، حمایت‌گر و همدل است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سازگاری ضعیف‌ترین پیش‌زمینه برای موفقیت حرفه‌ای است. افراد با سازگاری بالا معمولاً حقوق‌های چندان بالایی ندارند. اما این به معنای رسیدن به جایگاه بالا از طریق بی‌رحمی در روابط کاری نیست؛ همان‌طور که کاملاً غیردوستانه بودن هم پیشرفت شغلی را تضمین نمی‌کند. پس سطح ایده‌آل سازگاری در محیط کار احتمالاً جایی میان این دو افراط و تفریط است.

پس از وظیفه‌شناسی و سازگاری، سومین ویژگی مهم از پنج ویژگی بزرگ، روان‌رنجوری است. روان‌رنجوری تعیین می‌کند که یک فرد تا چه اندازه نسبت به تهدیدها و خطرات احساسی حساس است. اجداد ما هزاران سال پیش روان‌رنجوری را در خود پروراندند چون در محیط‌های پرخطر به بقایشان کمک می‌کرد؛ باید نسبت به تهدیدهایی مثل ببر دندان‌شمشیری هوشیار می‌ماندند. روان‌رنجوری در آن زمان که انسان‌ها مدام در معرض خطر شکارچیان بودند بسیار ضروری بود، اما در دنیای امروز چندان کاربردی ندارد و می‌تواند فرد را به سمت اضطراب و افسردگی سوق دهد. کسانی که سطح پایینی از روان‌رنجوری دارند معمولاً پایدارترین و متعادل‌ترین افراد هستند. چهارمین ویژگی اساسی، گشودگی است که نشان می‌دهد یک فرد تا چه حد به ایده‌ها، مکان‌ها و آدم‌های جدید پذیراست. گشودگی پیوند نزدیکی با هنر دارد؛ کسانی که گشودگی بالایی دارند معمولاً به موسیقی، سینما، سفر یا هر چیزی که کنجکاوی‌شان را ارضا کند علاقه‌مندند. پس گشودگی عامل مهمی است در هر حوزه‌ای که نیاز به خلاقیت و نوآوری دارد. در مقابل، کسانی که در این ویژگی نمره پایینی می‌گیرند کمتر تمایل دارند از حوزه امن و آشنای خود فراتر بروند. آخرین ویژگی از پنج بزرگ، برونگرایی است. برونگراها همه جا هستند؛ آن‌ها کسانی‌اند که واقعیت‌های بیرونی را بر احساسات درونی ترجیح می‌دهند. مثلاً آن کسی که صدای ضبط ماشینش را بلند می‌کند تا سلیقه موسیقی‌اش را به همه نشان دهد، احتمالاً یک برونگراست. در حوزه‌هایی مثل دوستی یا وظایف کاری، برونگراها معمولاً کمیت را بر کیفیت ترجیح می‌دهند، در حالی که درونگراها برعکس عمل می‌کنند. این تفاوت می‌تواند همزیستی آن‌ها را دشوار کند. تصور کنید یک برونگرا و یک درونگرا همکار هستند و هر دو باید یک گزارش تهیه کنند. احتمالاً برونگرا سریع‌تر تمام می‌کند، کاری قابل قبول ارائه می‌دهد و کمترین اشتباه ممکن را مرتکب می‌شود. در مقابل، درونگرا آهسته‌تر پیش می‌رود اما گزارشی جامع‌تر و عمیق‌تر تحویل می‌دهد.

پنج ویژگی بزرگ شخصیتی یک فرد در طول زندگی‌اش تقریباً ثابت می‌مانند. در مقابل، ویژگی‌های آزاد ممکن است با کسب تجربه‌های جدید تغییر کنند. پیش از آنکه بتوانیم بفهمیم ویژگی‌های آزاد چگونه کار می‌کنند، باید به سه منبع شکل‌گیری شخصیت نگاه کنیم؛ دو تا از آن‌ها ثابت‌اند و یکی تغییرپذیر.

اولین منبع، منبع زیستی است که به عوامل ریشه‌دار در ژن‌ها و ساختارهای مغزی اشاره دارد. این ویژگی‌ها از همان ابتدا در ما کدگذاری شده‌اند، چنان‌که حتی نوزادان تازه‌متولد هم شخصیت دارند! برخی نوزادان در اتاق زایمان به سمت صداهای بلند می‌چرخند و برخی دیگر رویشان را برمی‌گردانند، نشانه‌ای زودهنگام از اینکه احتمالاً درونگرا یا برونگرا خواهند شد. منبع دوم، منبع اجتماعی است؛ ویژگی‌هایی که بر اساس محیط رشدمان به ما آموزش داده شده‌اند. کودکان در آسیای شرقی مثلاً یاد می‌گیرند با گروه اجتماعی‌شان هماهنگ باشند، در حالی که به کودکان آمریکایی آموخته می‌شود که متمایز و برجسته باشند. منبع سوم، منابع فردی، همان بخش تغییرپذیر است. این منابع تعیین می‌کنند که در زندگی روزمره‌مان چه کاری انجام دهیم، چه انتخابی ساده مثل خرید مواد غذایی باشد، چه تعهدی بزرگ مثل حفاظت از محیط زیست. وقتی به دنبال این اهداف می‌رویم، از ویژگی‌های ثابت خود فاصله می‌گیریم و از ویژگی‌های آزاد بهره می‌بریم. ویژگی‌های آزاد می‌توانند ما را به کارهایی وادار کنند که معمولاً با شخصیتمان همخوانی ندارند. یک درونگرا مثلاً ممکن است شرمش را کنار بگذارد و اگر به آموزشش اهمیت بدهد، برای دویست دانش‌آموز سخنرانی کند. ویژگی‌های آزاد به ما کمک می‌کنند اهدافی را که برایمان معنادار هستند دنبال کنیم، اما اگر ما را وادار کنند که جنبه‌های مهم دیگری از شخصیتمان را سرکوب کنیم، می‌توانند زیان‌بار باشند. روان‌شناسان دریافته‌اند کسانی که بخش‌هایی از شخصیت خود را سرکوب می‌کنند، مشکلات بهداشتی بیشتری دارند. در مقابل، کسانی که صادقانه خودشان می‌مانند و خود را نشان می‌دهند، معمولاً سیستم ایمنی قوی‌تری دارند.