میانسالی

برای بسیاری، میانسالی زمان درک تازه‌ای است. شاید برای اولین بار، سال‌های پیش رو در ذهنمان شکل می‌گیرند، با نوعی دقت قابل پیش‌بینی: تولدهای بیشتر، ضرب‌الاجل‌های بیشتر و بالاخره بازنشستگی. در همین حال، بدنمان احتمالا روزهای بهتری داشته است، به این معنا که شاید مجبور شویم با ناپایداری خودمان به شکل‌های کاملا ملموسی روبه‌رو شویم.

آیا همه‌ی این‌ها بیش از حد سنگین است؟ آیا در رویای زندگی‌هایی هستید که می‌توانستید داشته باشید، انتخاب‌هایی که باید می‌کردید، خوشبختی‌ای که هنوز به دستتان نرسیده؟

اگر این‌طور است، این فصل‌ها برای شما هستند. از دل ۲۵۰۰ سال خرد فلسفی، نشان می‌دهند چگونه از میانسالی عبور کنید، بدون بحران.

در این فصل‌ها یاد می‌گیرید چرا هرگز نباید هدفتان خوشبختی باشد، چرا زندگی شکل U دارد و چطور می‌توان از پشیمانی دوری کرد.

این ایده که میانسالی دوره‌ای بحرانی است، نسبتا جدید است، اما دلایلی وجود دارد که آن را باور کنیم. سال ۱۹۶۵ بود که الیوت ژاک، دانشمند علوم اجتماعی و روان‌کاو تأثیرگذار، به روند جالبی پی برد. ژاک با پژوهش درباره‌ی زندگی چهره‌های مشهور و گفت‌وگو با بیمارانش دریافته بود که میانسالی اغلب دوره‌ای دگرگون‌کننده در زندگی آن‌هاست.

برای نمونه، دانته، شاعر بزرگ ایتالیایی، را در نظر بگیرید. به تعبیر خودش، دانته در سی‌وپنج‌سالگی خود را «گم‌شده در جنگلی تاریک» یافت، درست پیش از آنکه نوشتن «کمدی الهی» را آغاز کند. میکل‌آنژ، نابغه‌ی دیگر ایتالیایی، بین چهل تا پنجاه‌وپنج‌سالگی تقریبا هیچ نقاشی‌ای نکشید.

ژاک که تحت تأثیر اهمیت میانسالی برای هنرمندان بزرگ و آدم‌های عادی قرار گرفته بود، مقاله‌ای پیشگامانه نوشت و اصطلاحی جذاب ساخت. عنوان آن مقاله «مرگ و بحران میانسالی» بود و با انتشارش، اصطلاح «بحران میانسالی» ناگهان همه‌جا پیچید.

پیام اصلی این است: تصویر میانسالی به‌عنوان دوره‌ای بحرانی نسبتا جدید است، اما دلایلی وجود دارد که درستی آن را تأیید می‌کند. اکنون ویژگی‌های بحران میانسالی برای بیشتر ما آشناست. هرچند نه همه موتور می‌خرند، شغل عوض می‌کنند یا طلاق می‌گیرند، بسیاری از مردم در حدود چهل‌سالگی به احساسی تازه از نارضایتی دچار می‌شوند.

چرا؟ خب، وقتی به میانسالی می‌رسیم، اغلب باید با حقایق سختی روبه‌رو شویم. شاید برای نخستین بار در زندگی‌مان مجبور شویم بپذیریم که بسیاری از رؤیاهای کودکی و نوجوانی‌مان هرگز تحقق نخواهند یافت. به جای آن، باید با زندگی آن‌طور که واقعا هست کنار بیاییم. و برای بسیاری از ما، این یعنی یاد گرفتن اینکه ناکامی و ملال اغلب گریزناپذیرند.

اما فراتر از این ناامیدی‌های خفیف، سایه‌ای سنگین‌تر در کمین است. در همین سن است که بسیاری برای نخستین بار واقعا با فناپذیری خود روبه‌رو می‌شوند. البته در جوانی هم می‌دانیم که مرگ اجتناب‌ناپذیر است. اما میانسالی، با کمردردها، چین‌وچروک‌ها و ترس‌های مربوط به سلامتی، حس فانی بودن را ملموس‌تر و فوری‌تر می‌کند.

این حس نارضایتی در میانسالی صرفا یک گمان نیست، پژوهش‌های علمی معتبری نیز آن را تأیید می‌کنند. در سال ۲۰۰۸، دو اقتصاددان به نام‌های دیوید بلنچفلاور و اندرو اوزوالد مطالعه‌ای درباره‌ی رفاه در طول عمر انجام دادند و دریافتند که سطح شادی ما در طول زندگی شکلی U‌شکل دارد. یعنی در ابتدا نسبتا شاد هستیم، در میانسالی کمی ناراضی می‌شویم و سپس در سال‌های پیری دوباره شادتر می‌شویم.

خوشبختانه، این فرایند اجتناب‌ناپذیر نیست و آموزه‌های فلسفی متعددی وجود دارند که می‌توانند تحمل میانسالی را آسان‌تر کنند.

شاید به نظر عجیب برسد که در بحث از میانسالی، نام یک جوان بیست‌ساله به میان بیاید. به هر حال، بیشتر مردم در حدود چهل‌سالگی است که به پایین‌ترین نقطه‌ی منحنی U‌شکل رضایت از زندگی می‌رسند. اما زندگی جوانی جان استوارت میل، فیلسوف بزرگ بریتانیایی قرن نوزدهم، روشنگر بسیاری از مشکلاتی است که در میانسالی گریبانمان را می‌گیرند.

میل در اغلب زمینه‌ها نابغه‌ای زودرس بود. یادگیری یونانی باستان را از سه‌سالگی آغاز کرد و در هفت‌سالگی آثار افلاطون را به زبان اصلی می‌خواند! با این پیشینه، جای شگفتی نیست که بحران او چند دهه زودتر از معمول فرا رسید.

پس از تجربه‌ی بحرانی که میل در جوانی از سر گذراند، چه درسی می‌توان آموخت؟ پیام اصلی این است: اگر مستقیم به دنبال خوشبختی بروید، همیشه از آن خواهید گذشت.

یکی از چیزهایی که میل دریافت، این بود که تمرکز وسواس‌گونه‌اش بر خوشبختی خودش، او را واقعا بدبخت کرده است. به نظر متناقض می‌رسد، نه؟ شاید، اما این حکمتی است که ارزش دارد همیشه در ذهن نگهش داریم.

میل سرانجام به این درک رسید که آدم‌های شاد، ذهنشان پیوسته متوجه چیزی فراتر از خوشبختی خودشان است. او نوشت: «با چشم دوختن به چیز دیگری، خوشبختی را در راه می‌یابند.» البته این به آن معنا نیست که باید دست از همه‌چیز بکشید و تنها دل‌نگران شادی و رفاه دیگران باشید. آن «چیز دیگری» که به آن چشم دارید می‌تواند هر نوع سرگرمی، علاقه یا فعالیتی باشد، مثل تماشای بیسبال، آشپزی یا تمبر جمع کردن. تنها چیزی که اهمیت دارد این است که واقعا به آن علاقه داشته باشید.

روزی میل به بینشی دیگر نیز رسید، آن هم هنگام خواندن اشعار ویلیام وردزورث، شاعر رمانتیک. شگفت‌زده از زیبایی شعرهایش، آرام‌آرام دریافت که مدت‌هاست نسبت به بسیاری از لذت‌های زندگی کور بوده است.

میل دلداده‌ی اصلاحات اجتماعی بود و می‌خواست جهان را تغییر دهد. اما تمرکزش بر حل مشکلات و بهبود جامعه باعث شده بود از دیگر ابعاد زندگی‌اش غافل بماند. به‌ویژه فراموش کرده بود که بسیاری از لذت‌های زندگی هیچ ربطی به حل مشکل ندارند.

همه‌ی ما می‌توانیم در این دام بیفتیم و تصور کنیم هر چیز خوبی در زندگی ماهیتی «اصلاح‌گرانه» دارد، به عبارتی، گمان کنیم که بهتر شدن همه‌چیز است. برای رهایی از این کوری، باید یاد بگیریم برای جنبه‌هایی از زندگی ارزش قائل شویم که هیچ ربطی به مسئله و راه‌حل ندارند.

برای شما، شاید این یعنی کتاب خواندن. برای دوستتان، شاید یعنی قایقرانی. مهم این است که برای علاقه‌هایی وقت بگذارید که فراتر از جبران کاستی‌های زندگی‌اند.

وقتی به میانسالی می‌رسیم، اغلب با این واقعیت تلخ روبه‌رو می‌شویم که بسیاری از رؤیاهای گذشته‌مان هرگز به حقیقت نخواهند پیوست. آن رمانی که قرار بود بنویسی؟ شاید هرگز فرصت نوشتنش را پیدا نکنی. و آن خیال‌های زندگی در جنوب فرانسه؟ هر روز دورتر و دورتر از دسترس.

برای بسیاری از ما، پذیرفتن این واقعیت کار آسانی نیست. اما حتی اگر در کل از زندگی‌مان راضی باشیم، طبیعی است که گاهی با حسرت به گذشته نگاه کنیم و در درستی تصمیم‌هایی که مسیر کنونی‌مان را شکل داده‌اند تردید کنیم.

پیام اصلی اینجا این است: احساس از دست دادن فرصت‌ها در دنیایی پر از ارزش‌های گوناگون، اجتناب‌ناپذیر است. پس چطور فلسفه می‌تواند به ما کمک کند تا انتخاب‌هایمان را بپذیریم و این احساس را که داریم از زندگی‌های موازی جا می‌مانیم، کم‌رنگ‌تر کنیم؟

خب، هرچند فلسفه هرگز نمی‌تواند کاملا دلتنگی برای زندگی‌های نزیسته و راه‌های نرفته را از بین ببرد، اما می‌تواند بخشی از این دلشوره را کاهش دهد. این‌طور فکر کن: از آنجا که نمی‌توان همه‌چیز را در یک زندگی تجربه کرد، ناگزیر در برخی تقاطع‌های مسیر باید تصمیم‌های سختی بگیری.

پیانیست بشوی یا وکیل؟ نجار بشوی یا پدر خانه‌دار؟ با آشنای جدیدت قرار بگذاری یا دوباره با عشق سابقت ارتباط برقرار کنی؟ همه‌ی این‌ها انتخاب‌های دشواری هستند.

مسئله اینجاست که هر کدام از این تصمیم‌ها یک معامله است، چیزی می‌دهی تا چیز دیگری بگیری. در نهایت، نمی‌توانی هم‌زمان که داری حقوق می‌خوانی، تمام وجودت را صرف پیانیست شدن کنی. و هرچند شاید در نهایت احساس کنی که انتخاب درستی داشتی، باز هم طبیعی است که به گزینه‌هایی که کنارشان گذاشتی فکر کنی.

دلیلش این است که دنیا پر از چیزهای ارزشمند است، پر از مسیرهایی که ارزش طی کردن دارند. علاوه بر این، این چیزها اغلب با هم قابل مقایسه نیستند. یعنی چیزهایی که باید میانشان انتخاب کنیم اغلب از یک جنس نیستند و همین انتخاب کردن را دشوار می‌کند.

هرچند شاید با خوشحالی ۲۰ دلار بدهی تا ۵۰ دلار بگیری، انتخاب بین کار کردن و مادری یا پدری تمام‌وقت به این سادگی نیست. پول یک مقیاس مشترک دارد، اما تصمیم‌های زندگی ندارند.

اما این درک لزوما نباید منبع غم باشد. این‌طور نگاهش کن: اگر می‌خواستیم از احساس جا ماندن فرار کنیم، باید دنیا را از بیشتر غنایش تهی می‌کردیم. تأمل درباره‌ی زندگی‌های نزیسته صرفا پیامد زندگی در دنیایی است که در آن چیزهای زیادی ارزشمند و دلنشین به نظر می‌رسند.