زندگی عاطفی نوجوانان
فصل ۱: مقدمه
سال‌های نوجوانی می‌توانند برای فرزندت یک میدان مین احساسی باشند، و برای تو هم همین‌طور. اما اگر از فرزند کم‌حرف و درخودفروکشیده‌ات خسته شده‌ای، از چرخه بی‌پایان رویارویی‌های پرتنش با نوجوانت بی‌رمق شده‌ای، یا در میان نوسانات شدید خلقی و تغییرات هورمونی او آرزوی آرامش می‌کنی، دلسرد نشو. کاملا ممکن است به فرزندت کمک کنی این گذار پرچالش اما ارزشمند از کودکی به بزرگسالی را با ظرافت و شوخ‌طبعی طی کند و در همین حال، رابطه‌ات با او را نه‌تنها حفظ کنی، بلکه عمیق‌تر و محکم‌تر از همیشه بسازی.
آماده‌ای این چالش را بپذیری؟
این کوت از کتاب «زندگی عاطفی نوجوانان» اثر لیزا داموئور، تو را راهنمایی می‌کند که چه احساساتی برای نوجوانان طبیعی است و چه چیزهایی باید باعث نگرانی شوند؛ راهکارهایی برای حمایت از فرزندت در فراز و نشیب‌های عاطفی ارائه می‌دهد و بهترین روش‌ها برای حفظ ارتباط با فرزندت را در مسیر استقلال‌طلبی او به تو نشان می‌دهد.
فصل ۲: باورهای غلط نوجوانی
بزرگ کردن نوجوان پر از چالش است؛ در کوبیدن، اخم‌های دائمی و لحظه‌های «من نخواستم به دنیا بیام!» همه بخشی از این مسیرند. اما می‌دانید چه؟ یکی از بزرگ‌ترین چالش‌هایی که در این سال‌ها با آن روبه‌رو می‌شوید، شاید غلبه بر پیش‌فرض‌های نادرست خود درباره نوجوانی و سلامت روان باشد. به‌طور مشخص، سه باور رایج اما اشتباه درباره سلامت روان نوجوانان وجود دارد که والدین باید پیش از هر چیز آن‌ها را کنار بگذارند. بیایید این‌ها را بررسی کنیم.
باور غلط اول: احساس دشمن عقل است.
طبق کلیشه رایج، نوجوانان تحت تأثیر احساساتشان عمل می‌کنند، نه عقلشان. به همین دلیل است که به‌ظاهر نمی‌توان به تصمیم‌هایشان اعتماد کرد. دیدگاه گسترده‌ای وجود دارد که تصمیمی که تحت تأثیر احساسات گرفته شده، نمی‌تواند در عین حال عملی و منطقی باشد؛ گفته می‌شود احساسات قضاوت ما را تیره می‌کنند. اما این درست نیست.
احساسات، اطلاعات‌اند. خوب یا بد، احساساتمان اطلاعات مهمی به ما می‌دهند. اگر نوجوانتان می‌گوید که از درخواست پذیرش در یک مدرسه خاص اضطراب دارد یا از پیوستن به یک فعالیت فوق‌برنامه پرفشار هیجان‌زده است، سعی کنید این احساسات را جدی بگیرید. این کار به آن‌ها کمک می‌کند به غریزه خود اعتماد کنند و نوجوانانی که به غریزه‌شان اطمینان دارند، کمتر در معرض فشار همسالان برای انجام رفتارهایی قرار می‌گیرند که با آن‌ها راحت نیستند.
البته یک نکته مهم وجود دارد: حتی نوجوانانی که کاملا با احساسات و غریزه‌شان در ارتباط‌اند، ممکن است رفتارهای پرخطر داشته باشند. این بخشی از دوران نوجوانی است. یک نوجوان که معمولا متین و سنجیده است، ممکن است در هیجان حضور در جمع همسالانش تحت تأثیر قرار گیرد و رفتاری داشته باشد که از او انتظار نمی‌رفت.
کارشناسان این موضوع را به توانایی نوجوانان در جابه‌جایی میان دو حالت شناختی نسبت می‌دهند: شناخت سرد، یعنی فرایندهای تفکر آرام و سنجیده که در موقعیت‌های بی‌تنش و خنثی رخ می‌دهند، و شناخت داغ، یعنی فرایندهای فکری که در موقعیت‌های هیجانی و اجتماعی پرتنش شکل می‌گیرند. در حالت شناخت سرد، نوجوانتان ممکن است قاطعانه مخالف رانندگی پرخطر باشد. اما در حالت شناخت داغ، جایی که رفتارهای پرخطر با پاداش اجتماعی همراه‌اند، ممکن است همان موضع منطقی را کنار بگذارد.
وقتی نوجوانتان در حالت شناخت سرد است، روی این موضوع کار کنید: احساساتش را تأیید کنید، از او بپرسید وقتی شناختش ناگزیر از حالت سرد به داغ تغییر می‌کند، چطور می‌خواهد رفتار کند و راهکارهایی برای ایمن ماندن بچینید؛ مثلا داوطلب شدن برای رانندگی در یک جمع که دیگران در آن الکل می‌نوشند.
باور غلط دوم: احساسات دشوار بهتر است نادیده گرفته شوند.
هیچ والدینی تا به حال از این‌که فرزندش بیش از حد شاد یا سرحال است ناراحت نشده است. اما برای بسیاری از والدین، دیدن احساسات ناخوشایند در نوجوانشان، مثل دل‌نگرانی، خشم، ناامیدی یا بدبینی، به‌طور خودکار باعث نگرانی می‌شود. آیا باید نگران باشید؟ حقیقت این است که وقتی احساسات دشوار را تجربه می‌کنیم و با آن‌ها مواجه می‌شویم، رشد می‌کنیم.
وقتی فرزندتان در امتحان تقلب می‌کند و دستگیر می‌شود، احساس گناهی که دارد ممکن است او را وادار کند درباره نوع آدمی که می‌خواهد باشد فکر کند. وقتی فرزندتان از یک رابطه دردناک بیرون می‌آید، رنجی که می‌کشد ممکن است او را به سمت کمک گرفتن از دوستان و خانواده ببرد و شبکه روابط اجتماعی‌اش را تقویت کند.
شما به‌عنوان والدین، غریزی می‌خواهید فرزندتان را از درد محافظت کنید. اما تلاش برای نجات دادن او از هر رنجی ممکن است بیشتر ضرر داشته باشد تا فایده. پس وقتی نوجوانتان احساسات دشواری دارد، سعی نکنید آن‌ها را نادیده بگیرید یا موضوع را به سمت بحثی خوشایندتر ببرید. احساساتش را تأیید کنید و بگذارید آن‌ها را پردازش کند. اجازه دادن به نوجوانتان برای پشت سر گذاشتن این دوره‌های متلاطم عاطفی، به او کمک می‌کند تاب‌آوری بسازد و در آینده با اعتمادبه‌نفس با چالش‌ها روبه‌رو شود.
باور غلط سوم: نوجوانان از نظر عاطفی بی‌ثبات‌اند.
احساساتی؟ بله. اما بی‌ثبات؟ نوجوانان احساساتشان را با شدت تجربه می‌کنند و این وسوسه وجود دارد که فرض کنیم این یعنی آن‌ها بی‌ثبات و شکننده‌اند. اما در واقعیت، نوجوانتان احتمالا از آنچه تصور می‌کنید از نظر عاطفی مقاوم‌تر است.
اگر احساس می‌کنید نوجوانتان همیشه در حال از هم پاشیدن است، این احتمال را در نظر بگیرید که شما فضای امن او هستید. نوجوانان اغلب می‌توانند احساساتشان را در مدرسه یا محیط‌های اجتماعی کنترل کنند. خانه، در حالت ایده‌آل، جایی است که آن‌ها احساس می‌کنند می‌توانند آزادانه احساساتشان را ابراز کنند و آسیب‌پذیری خود را نشان دهند.
اگر احساس می‌کنید با اشک‌های مداوم، نوسانات خلقی و دوره‌های افسردگی روبه‌رو هستید، این به معنای بی‌ثباتی نوجوانتان نیست؛ بلکه یعنی آن‌ها به‌اندازه‌ای با شما راحت‌اند که احساساتشان را نشان دهند. و به خودتان یادآوری کنید که این‌که فرزندتان همیشه شاد نیست، به معنای سلامت روانی ضعیف یا بی‌ثباتی نیست.
تعریف سلامت روان خوب این است که احساسات درست را در زمان درست داشته باشیم. بله، حتی احساسات ناخوشایندی مثل خشم، ناکامی یا ناامیدی. با حمایت از فرزندتان برای داشتن واکنش‌های عاطفی متناسب با موقعیت‌های دشوار، می‌توانید به او کمک کنید به بزرگسالی از نظر عاطفی مقاوم تبدیل شود.
فصل ۳: میدان مین نوجوانی
تربیت نوجوان گیج‌کننده است. انگار همین دیروز بود که فرزند شیرین و شادت را بزرگ می‌کردی؛ همان فرزندی که با دیدنت چشمانش برق می‌زد. حالا با نوجوانی طرفی که لبریز از نوسانات هورمونی و احساسات غیرقابل‌پیش‌بینی است و از هر چیزی در موردت متنفر است؛ از آن شیوه خنده‌دارت که پشت تلفن حرف می‌زنی گرفته تا آخرین مدل موهایت. چه اتفاقی افتاده؟
ساده بگویم: مغز نوجوانت یک کارگاه ساختمانی است. تبدیل مغز کودک به مغز یک بزرگسال مستلزم تولید نورون با سرعتی چهار تا پنج برابر بیشتر از مغز بزرگسال است و در همین حال، نورون‌های کم‌استفاده هم هرس می‌شوند. مثل اغلب پروژه‌های ساختمانی بزرگ، این بازسازی به‌ندرت بدون دردسر پیش می‌رود.
به‌خصوص که در این میان، مراکز احساسی مغز با سرعت زیادی تقویت می‌شوند، اما مراکزی که وظیفه حفظ دیدگاه و تعادل را دارند، سال‌ها طول می‌کشد تا به بلوغ کامل برسند. همین فاصله، شرایط را برای طوفان‌های احساسی حتی در برابر کوچک‌ترین محرک‌ها فراهم می‌کند. خبر خوب این است که احساساتی بودن معمولا در سنین ۱۳ یا ۱۴ سالگی به اوج می‌رسد و بعد از آن کم‌کم فروکش می‌کند.
علاوه بر این سازوکار شناختی، نوجوانان درگیر فرایندی احساسی هستند که در اصطلاح تخصصی «جداسازی-فردیت» نامیده می‌شود و به زبان ساده، همان دلیلی است که نوجوانت ناگهان از هر حرف و کارت خجالت می‌کشد. وقتی بچه‌ها کوچک‌اند، هویتشان با هویت والدینشان به‌هم‌تنیده است و این را هم می‌پذیرند. اما با ورود به نوجوانی، می‌خواهند هویت مستقل خودشان را بسازند. و این یعنی باید تصویری را که از خودشان دارند، از تصویری که از تو دارند جدا کنند.
خبر بد؟ هر ویژگی‌ای در تو که با هویت جدیدشان جور درنیاید، مثلا شوخی‌های مصنوعی‌ات، یکباره برایشان تحمل‌ناپذیر می‌شود. خبر بدتر؟ هر ویژگی مشترکی که داشته باشید، مثل علاقه به ورزش، هم آزاردهنده خواهد بود؛ چون احساس می‌کنند بخشی از هویتشان با هویت تو گره خورده و این ناراحتشان می‌کند.
اگر حس می‌کنی در قبال نوجوانت هر کاری بکنی اشتباه است، خب، واقعا هم اشتباه است! این مرحله با شکل‌گرفتن هویت جدیدشان می‌گذرد. تا آن موقع، وقتی با طغیان‌های آن‌ها روبه‌رو شدی، سه گزینه پیش رویشان بگذار: یا رفتار دوستانه داشته باشند، یا آنچه ناراحتشان کرده را با آرامش بگویند، یا برای مدتی فاصله بگیرند. همین.
و سرانجام، وقتی نوجوانت آماده می‌شود استقلال خود را اعلام کند و وارد دنیا شود، شروع به به‌چالش‌کشیدن اقتدار تو می‌کند. این مرحله‌ای سالم و طبیعی در رابطه والد و فرزند است. اما معمولا باعث اصطکاک بیشتری در خانه می‌شود؛ نوجوانت به دنبال آزادی و انعطاف است و تو با گذاشتن مرزها پاسخ می‌دهی. بارها و بارها و بارها.
اما این اصطکاک در واقع چیز خوبی است. شاید از تکرار همان بحث قدیمی درباره ساعت برگشت به خانه در هر آخر هفته خسته شده باشی، اما این نوع اصطکاک نشانه‌ای است که هر دوی شما، تو و فرزندت، دارید نقشتان را درست ایفا می‌کنید.
حالا احتمالا آماده‌ای یک خبر خوب بشنوی؛ پس اینجاست: در حالی که مغز نوجوانت در حال بازسازی کامل است، ظرفیت او برای درک دیدگاه دیگران به‌شکل چشمگیری افزایش می‌یابد. روان‌شناسان یک تعارض سازنده را تعارضی می‌دانند که در آن هر دو طرف بتوانند بحث را از نگاه دیگری ببینند.
سعی کن از این ظرفیت شناختی روبه‌رشد نوجوانت برای دیدن دیدگاه‌های دیگران بهره بگیری تا اختلافاتتان در مسیری سازنده باقی بماند. شاید تو و نوجوانت هرگز درباره ساعت برگشت به خانه به توافق نرسید، اما اگر نشان دهی که دیدگاه او را در نظر گرفته‌ای و او را هم به همین کار تشویق کنی، در بلندمدت هر دوی شما برنده خواهید بود.