روانشناسی پول
فصل ۱: مقدمه
بازار سهام چطور کار می‌کند؟ بهترین زمان برای خرید یا فروش دارایی‌ها کی است؟ و هر سال چقدر باید پس‌انداز کنید تا در سن مشخصی بازنشسته شوید؟
اینها سؤال‌هایی هستند که بحث‌های مربوط به امور مالی شخصی را تحت سلطه‌ی خود دارند. اما اغلب چیز مهمی در این معادله جا می‌ماند: عامل انسانی - یعنی رابطه‌ی میان آدم‌های واقعی و پولشان.
مورگان هاوزل معتقد است که این عامل، کلید درک تصمیم‌گیری‌های مالی است. اگر می‌خواهید بفهمید چرا مردم خود را در باتلاق بدهی فرو می‌برند یا ثروت‌های کلان را بر باد می‌دهند، نیازی نیست نرخ بهره مطالعه کنید - باید عمیق‌تر بروید و به تاریخچه‌ی بسیار انسانی حسادت، طمع و خوش‌بینی بپردازید. و دقیقا همین کاری است که در فصل‌های پیش رو انجام می‌دهیم.
در این مسیر، همچنین خواهید آموخت که چگونه تجربیات شخصی استراتژی‌های سرمایه‌گذاری را شکل می‌دهند؛ چرا پیدا کردن یک اثر پیکاسو ممکن است به معنای خریدن نود و نه اثر بی‌ارزش باشد؛ و چطور حسادت باعث می‌شود سرمایه‌گذاران همه‌چیزی را که دارند به خطر بیندازند.
فصل ۲: پول و تجربه شخصی
داستان رکود بزرگ برای همه آشناست. پس از سقوط فاجعه‌بار بازار سهام در سال ۱۹۲۹، اقتصاد جهانی وارد یک دهه رکود پیوسته شد. در ایالات متحده، «دهه بیست پرهیاهو» ناگهان به پایان رسید. کسب‌وکارها ورشکست شدند، خانواده‌ها مزارع و خانه‌هایشان را از دست دادند و پس‌اندازهایی که حاصل سال‌ها زحمت بود، بر باد رفت. فقر و بیکاری سر به فلک کشید و امید به اینکه فردا بهتر از امروز باشد، به پایین‌ترین حد خود رسید. امروز، این روایت به داستان رسمی آن دوران تبدیل شده است. دلیلش هم روشن است، چون تجربه میلیون‌ها آمریکایی را توصیف می‌کند. اما یک نکته مهم را از قلم می‌اندازد.
پیام اصلی این فصل این است: هرکس تجربه خودش را از اقتصاد و پول دارد. وقتی جان اف. کندی در سال ۱۹۶۰ برای ریاست‌جمهوری نامزد شد، از او درباره تجربه‌اش از رکود بزرگ پرسیدند. پاسخش بسیاری از رأی‌دهندگان را شگفت‌زده کرد. کندی گفت خانواده‌اش در سال ۱۹۲۹ از قبل ثروتمند بودند. در ده سال بعد هم ثروتشان از بین نرفت، بلکه بیشتر شد. تا سال ۱۹۳۹، خانواده خدمتکاران بیشتری داشت و در خانه‌ای بزرگ‌تر از ابتدای آن دهه زندگی می‌کرد. کندی تازه وقتی به هاروارد رفت و درباره رکود بزرگ خواند، فهمید بسیاری از هم‌وطنانش تا چه اندازه رنج کشیده‌اند.
معلوم شد همه آمریکایی‌ها در یک قایق نبوده‌اند. کندی می‌خواست این وضعیت را تغییر دهد و همین، تا حدی، به او کمک کرد رأی‌دهندگان را متقاعد کند که نه یک اشراف‌زاده بی‌خبر از واقعیت، بلکه رئیس‌جمهوری شایسته است. اما تفاوت تجربه اقتصادی فقط میان ثروتمندان و فقرا نیست، همه ما تجربه‌های متفاوتی داریم. پسر یک کارگر مزرعه بیکار و پسر یک کارگزار موفق بورس در منهتن، نه‌تنها از دو خاستگاه متفاوت می‌آیند، بلکه درباره موضوعاتی مثل ریسک و پاداش در زمینه پول نیز درس‌های کاملا متفاوتی می‌آموزند. همان‌طور که بعدا خواهیم دید، این تفاوت حتی میان افرادی با سطح ثروت مشابه هم وجود دارد و به تجربه‌های فردی آن‌ها بستگی دارد.
برای مثال، فرد ثروتمندی که در دوره‌های تورم بالا بزرگ شده است، در مقایسه با فردی با ثروت مشابه که همیشه قیمت‌های باثبات را تجربه کرده، نگاه مالی متفاوتی خواهد داشت. درس‌هایی که از این تجربه‌های متفاوت می‌گیریم، بر نحوه رفتارمان با پول اثر می‌گذارند. همه ما دوست داریم فکر کنیم می‌دانیم دنیا چگونه کار می‌کند، اما معمولا فقط بخش کوچکی از واقعیت را تجربه کرده‌ایم. و این نخستین چیزی است که باید درباره روانشناسی پول بدانیم: کمتر از آنچه فکر می‌کنیم می‌دانیم.
فصل ۳: تجربه، تصمیم‌های مالی را می‌سازد
وقتی اقتصاددانان رفتار مالی را مدل‌سازی می‌کنند، اغلب به یک فرض ساده و convenient تکیه دارند: اینکه افراد عقلانی‌اند، تصمیم‌هایی در راستای منافع شخصی‌شان می‌گیرند و تلاش می‌کنند بازدهی خود را به حداکثر برسانند. اما واقعیت، بسیار آشفته‌تر از این تصویر مرتب و منظم است.
برای مثال، لاتاری را در نظر بگیرید. خانوارهای کم‌درآمد در ایالات متحده به‌طور متوسط سالانه ۴۱۱ دلار برای بلیت‌های لاتاری خرج می‌کنند. در همان حال، حدود ۴۰ درصد از خانوارها در مواقع اضطراری برای تأمین ۴۰۰ دلار مشکل دارند. عجیب نیست که همین ۴۰ درصد عمدتا همان خانوارهای کم‌درآمدی هستند که کمی بیشتر از ۴۰۰ دلار برای بلیت‌های لاتاری خرج می‌کنند. آیا این رفتار عقلانی است؟ به‌سختی. اما غیرمنطقی هم نیست. اگر زندگی‌تان از یک حقوق تا حقوق بعدی می‌گذرد، بعید است پول کافی برای نیازهای ضروری داشته باشید، چه رسد به تجملاتی مثل سفر. لاتاری شانس کمی برای برنده شدن دارد، اما از گزینه دیگر بهتر است: اینکه اصلا شانسی برای به دست آوردن چیزهایی که افراد ثروتمند بدیهی می‌دانند، نداشته باشید.
پیام اصلی این فصل این است: تجربه شخصی، تصمیم‌گیری مالی را شکل می‌دهد.
این نوع تصمیم‌های به‌ظاهر غیرعقلانی، رایج‌تر از چیزی هستند که فکر می‌کنید. مطالعه‌ای در سال ۲۰۰۶ توسط اقتصاددانان، اولریکه مالمندیر و اشتفان ناگل، این موضوع را به‌خوبی نشان می‌دهد. آن‌ها ۵۰ سال داده گردآوری‌شده از «نظرسنجی مالی مصرف‌کنندگان» را بررسی کردند، پروژه‌ای تحقیقاتی که برای مدت طولانی رفتار مالی آمریکایی‌ها را مطالعه کرده است. مالمندیر و ناگل می‌خواستند بفهمند چه چیزی تعیین می‌کند مردم چگونه پولشان را سرمایه‌گذاری می‌کنند.
پاسخ آن‌ها این بود: اینکه اقتصاد در دوران جوانی سرمایه‌گذاران چه وضعی داشته است. به عبارت دیگر، تاریخچه شخصی ما نگرشمان به ریسک را شکل می‌دهد. این نوع عقلانیت شاید همان چیزی نباشد که در کتاب‌های درسی اقتصاد می‌بینیم، اما از نظر شهودی منطقی است.
برای مثال، اگر تورم در سال‌های پایانی نوجوانی و اوایل بیست‌سالگی سرمایه‌گذاران بالا بوده باشد، احتمال اینکه بعدها در اوراق قرضه سرمایه‌گذاری کنند بسیار کم است. در مقابل، اگر تورم در این سال‌های شکل‌دهنده پایین بوده باشد، سرمایه‌گذاران با افزایش سن همچنان با خیال راحت پولشان را در اوراق قرضه نگه می‌دارند، حتی اگر تورم در این فاصله افزایش پیدا کند.
الگوی مشابهی درباره سهام هم وجود دارد. اگر بازار سهام در اوایل بزرگسالی عملکرد خوبی داشته باشد، سرمایه‌گذاران بعدها به سرمایه‌گذاری در آن ادامه می‌دهند؛ اگر بازار در همان دوره ضعیف باشد، از آن دوری می‌کنند.
فرض کنید در سال ۱۹۷۰ به دنیا آمده‌اید. از اواسط نوجوانی تا اوایل بیست‌سالگی شما، شاخص S&P 500 ده برابر شد. هرکسی که پولش را در شرکت‌های حاضر در این شاخص سرمایه‌گذاری کرده بود، سود هنگفتی به دست آورد. اما افراد متولد سال ۱۹۵۰ تجربه کاملا متفاوتی از بازار داشتند. بازار سهام در دوره مشابهی از زندگی آن‌ها تقریبا راکد بود. نکته مهم اینجاست که تصمیم آن‌ها برای سرمایه‌گذاری یا نکردن، حتی با تغییر شرایط خود بازار هم تغییر نکرد. این نشان می‌دهد شواهد دنیای واقعی نتوانست تصمیم‌های غریزی‌ای را که در سال‌های ابتدایی زندگی شکل گرفته بودند، تغییر دهد.
فصل ۴: پول، مفهومی تازه
یک پودل کوچک (نژادی از سگ‌های اهلی) شباهت چندانی به اجداد وحشی‌اش ندارد، اجدادی که خودشان هم تفاوت زیادی با گرگ‌ها نداشتند. این موضوع نباید تعجب‌آور باشد. نژادهای امروزی سگ، ده‌هزار سال تاریخ اهلی‌سازی را پشت سر گذاشته‌اند. بااین‌حال، صاحبان سگ‌ها اغلب وقتی حیوانشان با دیدن یک سنجاب یا گربه واکنشی غریزی و خون‌خوارانه نشان می‌دهد، شگفت‌زده می‌شوند. ظاهرا حتی ده هزار سال هم نتوانسته‌اند این ویژگی‌های وحشی و ریشه‌دار را کاملا از بین ببرند.
اما اهلی‌سازی سگ‌ها چه ربطی به روانشناسی پول دارد؟ در واقع، ارتباط زیادی میان این دو وجود دارد.
پیام اصلی این فصل این است: مفاهیم اقتصادی که امروز به کار می‌بریم، از نظر تاریخی هنوز نوپا هستند.
چرا بسیاری از ما در مدیریت پول چندان خوب نیستیم؟ یکی از پاسخ‌ها این است که پول، در مقیاس تاریخ بشر، پدیده‌ای نسبتا جدید است. نخستین پول رایج حدود ۶۰۰ سال پیش از میلاد ضرب شد، زمانی که آلیاتس، پادشاه لیدیا، پادشاهی عصر آهن در ترکیه امروزی، سکه‌های خود را ضرب کرد. در مقایسه با مفاهیم اقتصادی پیچیده‌تر، حتی این هم تاریخ چندانی ندارد.
بازنشستگی را در نظر بگیرید. پیش از جنگ جهانی دوم، بیشتر آمریکایی‌ها تا زمان مرگ کار می‌کردند. البته امید به زندگی در آن دوران پایین‌تر بود، اما حتی در دهه ۱۹۴۰ نیز نیمی از مردان بالای ۶۵ سال همچنان در بازار کار فعال بودند. پس از جنگ جهانی دوم و با معرفی تأمین اجتماعی، شرایط شروع به تغییر کرد، اما بازنشستگی تا دهه ۱۹۸۰ همچنان برای بیشتر کارگران آمریکایی آرزویی دست‌نیافتنی بود. در آن دهه، میانگین مبلغ ماهانه دریافتی از تأمین اجتماعی، با تعدیل بر اساس تورم، از ۱۰۰۰ دلار فراتر رفت. پیش از آن، تنها اقلیتی برخوردار می‌توانستند در میانه دهه شصت زندگی‌شان کار را کنار بگذارند.
این یعنی یکی از پایه‌ای‌ترین مفاهیم اقتصادی دنیای امروز، کمتر از دو نسل قدمت دارد. ۴۰۱(k)، که روش اصلی تأمین مالی دوران بازنشستگی به شمار می‌رود، تا سال ۱۹۷۸ وجود نداشت و طرح بازنشستگی Roth IRA نیز تنها در سال ۱۹۹۸ معرفی شد.
سایر ایده‌ها و شیوه‌های کلیدی اقتصادی هم چندان قدیمی نیستند. صندوق‌های پوشش ریسک تنها حدود یک ربع قرن پیش واقعا رونق گرفتند و صندوق‌های شاخص‌محور فقط ۵۰ سال قدمت دارند. حتی بدهی مصرفی، مانند وام مسکن، وام خودرو و کارت‌های اعتباری، که یکی از محرک‌های اصلی رشد اقتصادی در ایالات متحده بوده‌اند، تنها پس از آن رواج پیدا کردند که قانون GI Bill در سال ۱۹۴۴، استقراض را برای آمریکایی‌های معمولی آسان‌تر کرد.
اگر در برنامه‌ریزی مالی و تصمیم‌گیری ضعیف عمل می‌کنیم، دلیلش این نیست که دیوانه‌ایم؛ دلیلش این است که هنوز تازه‌کاریم.
فصل ۵: شانس و موفقیت مالی
چند سال پیش، نویسنده از رابرت شیلر، اقتصاددان برنده جایزه نوبل، پرسید دوست دارد درباره سرمایه‌گذاری چه چیزی را بداند که هنوز نمی‌توان با اطمینان از آن آگاه شد. پاسخ شیلر این بود: «نقش دقیق شانس در نتایج موفق.»
شانس موضوع پیچیده‌ای است. کمتر سرمایه‌گذار یا کارآفرینی منکر می‌شود که شانس در موفقیت‌ها نقش دارد، اما تعیین اینکه تا چه اندازه باعث رونق یک شرکت و شکست شرکتی دیگر شده، دشوار است. از طرفی، معمولا نسبت دادن موفقیت دیگران به شانس محض را بی‌احترامی می‌دانیم. در نتیجه، وقتی پای تصمیم‌های مالی به میان می‌آید، اغلب نقش شانس را نادیده می‌گیریم. و این اشتباه است.
پیام اصلی این فصل این است: شانس در موفقیت‌های مالی، نقشی بزرگ‌تر از آنچه فکر می‌کنید دارد.
به گفته بهاشکار مازوندر، اقتصاددان، درآمد دو خواهر و برادر از یک خانواده بیش از قد یا وزنشان با یکدیگر همبستگی دارد. به بیان ساده‌تر، اگر برادرتان ثروتمند و بلندقد باشد، احتمال اینکه شما هم ثروتمند باشید بیشتر از احتمال بلندقد بودن شماست.
توضیح این همبستگی چندان دشوار نیست. خواهر و برادرهایی که در یک خانواده بزرگ می‌شوند، احتمالا از امتیازات و فرصت‌های مشابهی برخوردارند. پدر و مادری که یک فرزند را به مدرسه خوبی می‌فرستند، معمولا همین کار را برای فرزند دیگر هم انجام می‌دهند. بااین‌حال، اگر دو برادر ثروتمند پیدا کنید، احتمالا هر دو معتقدند که نتیجه پژوهش مازوندر درباره خانواده آن‌ها صدق نمی‌کند.
این مسئله ریشه در روانشناسی انسان دارد. ما معمولا نقش شانس را در نتایج یا دست‌کم می‌گیریم یا بیش از حد بزرگ می‌کنیم. اگر موفق شویم، آن را حاصل سخت‌کوشی خودمان می‌دانیم؛ اگر شکست بخوریم، می‌گوییم بدشانس بوده‌ایم. اما وقتی دیگران شکست می‌خورند، چندان بخشنده نیستیم. در این حالت، شکست را نه به بدشانسی، بلکه به نقص‌هایی در شخصیتشان، مثل تنبلی یا کوته‌بینی، نسبت می‌دهیم.
فرهنگ ما هم که شیفته موفقیت است، در این زمینه چندان کمکی نمی‌کند. فوربس از سرمایه‌گذاران باهوشی که به دلیل بدشانسی و سقوط ناگهانی بازار ورشکست شدند، تجلیل نمی‌کند. اما سرمایه‌گذاران متوسط یا بی‌ملاحظه‌ای را که شانس آوردند و ثروت زیادی به دست آوردند، به نمایش می‌گذارد.
این موضوع ما را در موقعیت دشواری قرار می‌دهد. وقتی پای پول در میان است، فقط نباید بفهمیم چه چیزی کار می‌کند و چه چیزی نه، بلکه باید راهی پیدا کنیم تا نقش تصادف را هم در مدل‌هایمان لحاظ کنیم. شاید نتوانیم رؤیای شیلر را محقق کنیم و «نقش دقیق» شانس را محاسبه کنیم، اما همان‌طور که خواهیم دید، می‌توانیم نقش شانس را بهتر درک کنیم.