آنگاه که نفس هوا می‌شود

خواندن این کتاب چه فایده‌ای دارد؟ درباره‌ی رابطه‌ی میان شانس، زندگی و مرگ بیاموزید. آیا همه‌چیز دقیقاً همان‌طور که برنامه‌ریزی کرده بودید پیش رفته؟ شاید قصد داشتید در یک رشته تحصیل کنید، اما ناخواسته به مسیر دیگری کشیده شدید؛ شاید یک انتخاب، مسیر زندگی‌تان را کاملاً تغییر داده باشد؛ یا شاید هنوز در دبیرستان باشید و فکر کنید مسیر شغلی‌تان مسیری مشخص و از پیش تعیین‌شده خواهد بود. البته همه می‌دانیم که زندگی پیچیده است و به‌شکلی غیرقابل‌پیش‌بینی پیش می‌رود. چرخش‌های ناگهانی و اتفاقات غیرمنتظره، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی هستند. زندگی پل کالانیتی هم از این قاعده مستثنا نبود. آنچه تجربه‌ی او را حتی عمیق‌تر می‌کرد، حرفه‌اش در جراحی مغز و اعصاب بود، جایی که تصمیم‌های کوچک و اتفاقات پیش‌بینی‌نشده می‌توانند مرز میان زندگی و مرگ را رقم بزنند، و همچنین تشخیص سرطان لاعلاجی که دریافت کرد. در این خلاصه‌ها خواهید آموخت که علوم اعصاب چگونه می‌تواند به برخی از مهم‌ترین پرسش‌های وجودی شما پاسخ دهد؛ چرا تشخیص اینکه یک عمل جراحی کاملاً موفق بوده یا کاملاً ناموفق دشوار است؛ و چرا قدرت زیاد با مسئولیت زیاد همراه است.

پل کالانیتی، نویسنده‌ی این کتاب، از دوران کودکی و نوجوانی شیفته‌ی نوابغ ادبی‌ای مانند اورول، کامو، سارتر، پو و ثورو شد. همین علاقه بود که تصمیم او را برای تحصیل در رشته‌ی ادبیات در دانشگاه شکل داد، اما ماجرا آن‌طور که برنامه‌ریزی کرده بود پیش نرفت. تابستان پیش از ورود به دانشگاه، با حوزه‌ی دیگری آشنا شد که به‌شدت مجذوبش کرد: زیست‌شناسی انسانی. کالانیتی آماده می‌شد راهی استنفورد شود که دوست‌دخترش در آن زمان کتابی از جرمی لوِن با عنوان «شیطان: روان‌درمانی و درمانش به دست دکتر بدبخت کَسلر» به او هدیه داد. ایده‌ی لوِن مبنی بر اینکه مغز صرفاً یک ماشین آلی است که امکان وجود ذهن انسان را فراهم می‌کند، او را مجذوب کرد. به همین دلیل در درس‌های زیست‌شناسی و علوم اعصاب ثبت‌نام کرد. کالانیتی در طول دوران تحصیل همچنان به پرسش‌های بزرگی مانند «چه چیزی به زندگی معنا می‌دهد؟» فکر می‌کرد و هم در ادبیات و هم در علوم اعصاب به دنبال پاسخ می‌گشت. آثار داستانی همچنان برایش بسیار معنادار بودند، زیرا ادبیات را تجلی زندگی ذهن و در نتیجه تجلی معنای انسانی می‌دانست. بنابراین، هرچند مفهوم معنا به‌هیچ‌وجه ساده نیست، او از نویسندگانی مانند تی.اس. الیوت و اثر مشهورش «سرزمین ویران» الهام گرفت. این اثر بی‌معنایی را به انزوا پیوند می‌دهد و کالانیتی را به این باور رساند که معنای واقعی در روابط انسانی نهفته است. با این حال، ادبیات تنها یک قطعه از این پازل بود و کالانیتی می‌دانست که باید به مطالعه‌ی علوم اعصاب ادامه دهد. او احساس می‌کرد از آنجا که مغز اندامی است که امکان وجود ذهن را فراهم می‌کند، توانایی ما برای برقراری رابطه نیز مستقیماً از مغز سرچشمه می‌گیرد. این دیدگاه از تجربه‌های شخصی او شکل گرفته بود. هنگام بازدید از مرکزی برای افراد دچار آسیب‌های مغزی، کالانیتی دریافت که این بیماران کاملاً قادر به برقراری روابط نیستند. از اینجا بود که علوم اعصاب راهی در اختیارش گذاشت تا قوانین حاکم بر مغز را توضیح دهد؛ قوانینی که بخش مهمی از درک او از مفهوم معنا را تشکیل می‌دادند. همین شیفتگی بود که او را به دانشکده‌ی پزشکی کشاند، اما تنها از طریق تجربه‌ی عملی بود که توانست معنای واقعی زندگی و مرگ را درک کند.

پس از ماه‌ها تلاش طاقت‌فرسا برای درخواست پذیرش در دانشکده‌ی پزشکی، کالانیتی سرانجام در دانشکده‌ی پزشکی ییل پذیرفته شد. در آزمایشگاه آناتومی بود که با واقعیت زندگی و مرگ روبه‌رو شد. بخشی از دوره‌ی درسی او صرف ساعت‌های بی‌شماری برای تشریح اجساد می‌شد. پوست و بافت را می‌برید و استخوان‌ها را می‌شکافت. دانشجویان پزشکی صورت اجساد را می‌پوشاندند و از نام آن‌ها بی‌خبر بودند، اما کالانیتی همچنان عمیقاً تحت تأثیر انسانیت نهفته در وجودشان قرار می‌گرفت. روزی، هنگام باز کردن شکم یک جسد، چند قرص هضم‌نشده پیدا کرد، نشانه‌ای که برای او حاکی از وجود زندگی حتی در دل مرگ بود. اما تجربه‌ی کالانیتی از زندگی و مرگ به دیوارهای آزمایشگاه آناتومی محدود نمی‌شد. او به‌عنوان دانشجوی پزشکی، مرتب با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شد که این مفاهیم قدرتمند را پیش چشمش زنده می‌کردند. برای مثال، دوره‌ای را در بخش زایمان گذراند. اولین زایمانی که شاهدش بود، در نهایت به مرگ هم انجامید. این اتفاق در نخستین روز حضورش در بخش رخ داد. آنجا درباره‌ی زن جوانی به او توضیح دادند که قرار بود دوقلو به دنیا بیاورد، اما به دلیل زایمان زودرس بستری شده بود. تنها ۲۳ هفته و نیم از بارداری او گذشته بود و پزشکان تلاش می‌کردند بارداری را حفظ کنند. با این حال، سزارین اورژانسی اجتناب‌ناپذیر شد. کالانیتی در اتاق عمل حضور داشت و دید که نوزادان بسیار کوچک و تقریباً شفاف را از رحم خارج کردند. به دلیل نارس بودن، اندام‌هایشان توان ادامه‌ی حیات را نداشتند و دوقلوها سرانجام جان باختند. این صحنه تصویری ماندگار در ذهن کالانیتی بر جای گذاشت: یک روز زندگی و روز بعد مرگ.

در چهارمین سال تحصیل در دانشکده‌ی پزشکی، کالانیتی تصمیم گرفت در جراحی مغز و اعصاب تخصص بگیرد. می‌دانست انتخاب آسانی نیست، اما این رشته او را به سوی خود می‌کشید. پس از فارغ‌التحصیلی، دوره‌ی رزیدنسی خود را در استنفورد آغاز کرد و قرار بود هفت سال بعدی زندگی‌اش را در آنجا بگذراند. دیری نگذشت که خود را زیر فشار مسئولیت‌های واقعی دید، مسئولیت‌هایی که در دوران دانشکده فقط گوشه‌ای از آن‌ها را تجربه کرده بود. روزی پسر جوانی به نام متیو با سردرد به بیمارستان آمد. معاینات نشان داد که تومور مغزی بزرگی دارد و تصمیم‌گیری درباره‌ی روند درمان بر عهده‌ی کالانیتی بود. برداشتن کامل تومور می‌توانست کودکی را به متیو بازگرداند، اما به دلیل محل قرار گرفتن تومور در هیپوتالاموس، ناحیه‌ای از مغز که کارکردهای اساسی مانند گرسنگی و خواب را تنظیم می‌کند، حتی کوچک‌ترین خطا می‌توانست عواقب فاجعه‌باری داشته باشد. تصمیم دشواری بود، اما کالانیتی در نهایت تصمیم به جراحی گرفت و تومور را برداشت. با این حال، در نخستین سال رزیدنسی، کالانیتی مرگ‌های بسیاری دید، هم در گوشه‌وکنار بیمارستان و هم در میان بیماران خودش. مرگ‌هایی بر اثر ضربه‌های سر، زخم گلوله، درگیری و تصادف‌های رانندگی. یک فرد مبتلا به الکل‌زدگی شدید را دید که خونش دیگر توانایی لخته شدن نداشت و بر اثر خونریزی جان باخت. حتی پزشکی را دید که در زمینه‌ی ماهیت بیماری‌ها تخصص داشت، اما خودش بر اثر ذات‌الریه درگذشت و سرانجام برای کالبدشکافی به همان آزمایشگاهی فرستاده شد که سال‌ها در آن کار کرده بود. بنابراین، سال اول سخت بود و پنج سال بعد نیز قرار نبود چندان آسان‌تر باشد.

در دومین سال رزیدنسی، کالانیتی در شیفت آنکال قرار گرفت، یعنی در مواقع اضطراری باید اولین نفری می‌بود که خودش را به بیمارستان می‌رساند. خوشبختانه، مسئولیت‌هایی که بر دوش او گذاشته می‌شد، هم‌زمان با افزایش مهارتش بیشتر می‌شد. اما حالا بیش از هر زمان دیگری، این او بود که باید تصمیم می‌گرفت و تعیین می‌کرد آیا باید کسی را نجات داد یا نه. یک بار، بیماری با آسیب شدید مغزی با عجله به اتاق عمل منتقل شد. تیم پزشکی موفق شد جانش را نجات دهد، اما بیمار برای همیشه توانایی صحبت کردن و غذا خوردن بدون کمک را از دست داد. هیچ کاری برای نجات مغزش نمی‌شد انجام داد و او ناچار بود باقی عمرش را در یک مرکز نگهداری سپری کند. بنابراین، با وجود اینکه بیمار هنوز نبض داشت، کالانیتی مطمئن نبود که نجات جان او تصمیم درستی بوده است. علاوه بر این، به دلیل ساعت‌های طولانی کار و خستگی‌ای که تجربه می‌کرد، کم‌کم از خودش می‌پرسید آیا واقعاً به انسانیت بنیادی بیمارانش احترام می‌گذارد یا نه. او هم مانند همکارانش معمولاً هفته‌ای صد ساعت کار می‌کرد و زیر فشار مداوم برای بهتر عمل کردن، همیشه خسته بود. سردردهایش شروع شد؛ شب‌ها نوشیدنی‌های انرژی‌زا را سر می‌کشید و پیش از رانندگی به خانه، در ماشینش چرت می‌زد. کم‌کم در برخورد با بیمارانش عجله می‌کرد، حتی در موقعیت‌های ناراحت‌کننده. یک بار، وقتی باید با زنی صحبت می‌کرد که تازه فهمیده بود به سرطان مغز مبتلاست، گفت‌وگو را با عجله پیش برد و اصلاً نمی‌توانست تمرکز کند. بدون توجه چندانی به ترس و بلاتکلیفی او، به او گفت که جراحی قطعاً بهترین گزینه است. بعدها، در حالی که احساس گناه می‌کرد، به خودش یادآوری کرد که دلیل ورودش به پزشکی، همان پیوندهایی بود که میان آدم‌ها شکل می‌گیرد و بخش مهمی از معنای زندگی است. او باید به این روابط با بیمارانش احترام می‌گذاشت.

در چهارمین سال رزیدنسی، کالانیتی در حوزه‌ای خارج از تخصص خود آموزش دید. او در آزمایشگاه علوم اعصاب استنفورد شروع به کار کرد و آموزش‌های لازم برای تبدیل شدن به یک دانشمند علوم اعصاب را آغاز کرد، متخصصی که سیستم عصبی را مطالعه می‌کند، از جمله آناتومی و بیوشیمی نورون‌ها و شبکه‌های آن‌ها. همان‌طور که می‌توان تصور کرد، هم‌زمان جراح مغز و اعصاب و دانشمند علوم اعصاب بودن، هم بسیار معتبر بود و هم دشوار. کالانیتی همچنین مسیر متفاوتی از همکارانش در پیش گرفت. در حالی که بسیاری از دانشمندان علوم اعصاب در آزمایشگاه روی فناوری‌هایی کار می‌کردند که مثلاً به یک فرد فلج کمک می‌کرد با ذهنش یک رایانه یا پای رباتیک را کنترل کند، کالانیتی می‌خواست مسیر معکوس را بررسی کند. او به نورومدولاسیون علاقه‌مند بود، یعنی یافتن راه‌هایی برای ارسال سیگنال از اندام‌های رباتیک به مغز. اگر پژوهش‌های مربوط به نورومدولاسیون موفق می‌شد، متخصصان می‌توانستند اندام‌های مصنوعی‌ای بسازند که به مغز کمک کنند به محیط اطراف بیمار واکنش نشان دهد. برای مثال، فردی که پایش را از دست داده بود و روی زمینی ناهموار راه می‌رفت، می‌توانست با دریافت بازخورد از پای مصنوعی‌اش راحت‌تر حرکت کند. با وجود جذابیت این کار، کالانیتی در آزمایشگاه نماند. پس از نزدیک به دو سال، به‌عنوان رزیدنت ارشد به بیمارستان بازگشت. در این مرحله از آموزش، از او انتظار می‌رفت سریع و دقیق باشد و در عین حال، مسئولیت بیشتری نسبت به گذشته بر عهده بگیرد. در همین دوران بود که فهمید تبحر فنی یک ضرورت اخلاقی است. وقتی سرنوشت بیماران و خانواده‌هایشان تا این اندازه در میان باشد، نیت خوب به‌تنهایی کافی نیست. مهارت حیاتی است. برای مثال، کالانیتی متوجه شد متیو، همان پسر جوانی که سال‌ها پیش با موفقیت درمانش کرده بود، اکنون به‌شدت رو به وخامت است. او به‌تدریج خشن و غیرقابل‌کنترل شده بود و در نهایت به نگهداری دائمی در یک مرکز نیاز پیدا کرد. کالانیتی هنگام برداشتن تومور، ناخواسته به بخشی از مغز او آسیب زده بود