وقتی بدن «نه» می‌گوید

اگر دوستتان با شما تماس بگیرد و بگوید از دردی طاقت‌فرسا رنج می‌برد و حتی نمی‌تواند راه برود، چه کار می‌کنید؟ آیا به او می‌گویید ضعیف است و باید بی‌خیال دردش شود؟ یا اصرار می‌کنید به بیمارستان برود و حتی شاید خودتان او را به آنجا ببرید؟ احتمالاً گزینه‌ی دوم را انتخاب می‌کنید. اما اگر جای شما و دوستتان عوض شود و این بار خودتان همان درد شدید را تجربه کنید، چه؟ بسیاری از ما دوست داریم خودمان را قوی، حتی شکست‌ناپذیر، نشان دهیم. خودمان را قانع می‌کنیم که می‌توانیم هر میزان درد جسمی یا عاطفی را تحمل کنیم، یا با سرکوب کردن آن، نادیده گرفتنش یا سرگرم شدن با مشکلات دیگران از مواجهه با آن فرار می‌کنیم. اما این رویکرد کارساز نیست. سلامت ما را به خطر می‌اندازد و ضعف‌های درونی‌مان را پنهان می‌کند. با انکار مشکلات، از روبه‌رو شدن با آن‌ها اجتناب می‌کنیم. بدنمان بارها به ما «نه» می‌گوید، اما ما حاضر نیستیم گوش بدهیم، تا زمانی که دیگر خیلی دیر شده باشد. وقت آن رسیده با ریشه‌های بیماری‌هایمان روبه‌رو شویم و دوباره کنترل سلامت خود را به دست بگیریم. در این خلاصه‌ها خواهید آموخت تروما چگونه می‌تواند «حس درونی» ما را مختل کند، چرا افراد مبتلا به ALS این‌قدر خوش‌اخلاق‌اند و چرا گاهی اوقات منفی فکر کردن می‌تواند مفید باشد.

یکی از شایع‌ترین بیماری‌های جهان، بیماری قلبی است. به نظرتان چه چیزی باعث آن می‌شود؟ احتمالاً به ترکیبی از فشار خون بالا، کلسترول زیاد و سیگار کشیدن فکر می‌کنید. درست هم هست که این عوامل در بروز بیماری قلبی نقش دارند. اما بزرگ‌ترین عامل خطر، حتی بیشتر از مجموع سایر عوامل، در واقع فشار کاری است. استرس ناشی از کار همچنین نقش مهمی در افزایش فشار خون و کلسترول دارد. سال‌ها نظریه‌ی غالب در پزشکی، دوگانه‌انگاری ذهن و بدن بود. طبق این نظریه، آنچه در ذهن می‌گذرد ارتباطی با سایر بخش‌های بدن ندارد. دوگانه‌انگاری باعث شده پزشکان ذهن و بدن را جداگانه مطالعه کنند و بر این باور باشند که بدن ما مستقل از محیط اطرافش عمل می‌کند. اما این دیدگاه ارتباط عمیق و اثبات‌شده‌ی میان ذهن و بدن را نادیده می‌گیرد. پیام اصلی این فصل این است: حوزه‌ی روان‌عصب‌ایمنی‌شناسی ارتباط میان سلامت جسمی و روانی را بررسی می‌کند. با وجود رواج دوگانه‌انگاری، شواهد قانع‌کننده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد این نظریه تمام ماجرا را توضیح نمی‌دهد. اینجاست که حوزه‌ی تازه‌ای از پزشکی وارد می‌شود: روان‌عصب‌ایمنی‌شناسی، که فرایندهایی را بررسی می‌کند که از طریق آن‌ها احساسات بر عملکرد بدن تأثیر می‌گذارند. مطالعات بی‌شماری نشان می‌دهند تجربه‌های روزمره و استرس‌های ما چگونه بر سیستم ایمنی تأثیر می‌گذارند. برای مثال، یک مطالعه نشان داد فشار امتحانات نهایی نزدیک، سیستم ایمنی دانشجویان پزشکی را تضعیف می‌کند. همچنین، دانشجویانی که احساس تنهایی بیشتری داشتند، بیشترین آسیب را در عملکرد دفاعی سیستم ایمنی خود تجربه کردند. چطور چنین چیزی ممکن است؟ همه‌چیز با محرک‌های عاطفی آغاز می‌شود. احساسات، تخلیه‌های الکتریکی، شیمیایی و هورمونی در سیستم عصبی انسان هستند. این فرایندها بر عملکرد اندام‌های اصلی و سیستم دفاعی بدن تأثیر می‌گذارند و خود نیز از آن‌ها تأثیر می‌پذیرند. استرس، به‌ویژه، سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند. این وضعیت می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد و حتی به بیماری مزمن منجر شود. یکی از بیماران نویسنده، ماری، نمونه‌ی خوبی است. ماری به اسکلرودرمی مبتلاست، بیماری‌ای خودایمنی که باعث سفت شدن پوست، مری، قلب، ریه‌ها و دیگر بافت‌های بدن می‌شود. روزی در یکی از جلسات با نویسنده، ماری از سابقه‌ی زندگی‌اش و سرکوب شدید احساساتش گفت. او در کودکی مورد آزار قرار گرفته بود و دائماً مجبور بود از خواهرانش در برابر والدین سرپرستشان محافظت کند. در دوران جوانی و بزرگسالی نیز به‌ندرت به احساسات خودش توجه می‌کرد و در عوض، به‌طور وسواس‌گونه مسئولیت دیگران را بر عهده می‌گرفت، حتی در حالی که اسکلرودرمی‌اش رو به وخامت می‌رفت. سرکوب مداوم احساسات ماری ممکن بود سیستم دفاعی بدنش را تضعیف کرده و او را در برابر عوارض ویرانگر اسکلرودرمی آسیب‌پذیرتر کرده باشد.

یک لحظه به چیزهایی فکر کنید که بیشتر از همه شما را تحت فشار می‌گذارند. هر چیزی که به ذهنتان می‌رسد، احتمالاً با عوامل استرس‌زای دیگران تفاوت زیادی دارد. دلیلش این است که بخش مهمی از تجربه‌ی استرس، به سازوکار پردازشی ویژه‌ای مربوط می‌شود که هر عامل استرس‌زا را تفسیر می‌کند. همه‌ی ما یک سیستم پردازشی پایه‌ی مشترک داریم، یعنی مغز و سیستم عصبی، اما اینکه چه چیزی را عامل استرس‌زا بدانیم، تا حد زیادی به معنایی بستگی دارد که به آن می‌دهیم. برای مثال، از دست دادن شغل احتمالاً برای کسی که حقوقش را ماه‌به‌ماه خرج می‌کند، بسیار پراسترس‌تر از یک مدیر ارشد با پس‌انداز قابل‌توجه است. در نهایت، همه‌ی انواع استرس از یک احساس مشترک سرچشمه می‌گیرند: اینکه چیزی که آن را برای بقای خود ضروری می‌دانید، در معرض تهدید قرار گرفته است. پیام اصلی این فصل این است: استرس پاسخی به یک تهدید ادراک‌شده است که بر تمام سیستم‌های بدن تأثیر می‌گذارد. تأثیرات استرس را می‌توان در بخش‌های مختلف بدن احساس کرد، اما بیش از همه سه سیستم را درگیر می‌کند: سیستم هورمونی، سیستم ایمنی و سیستم گوارشی. وقتی برای نخستین بار از وجود یک تهدید آگاه می‌شوید، هیپوتالاموس، که در ساقه‌ی مغز قرار دارد، هورمونی به نام CRH ترشح می‌کند. این هورمون به غده‌ی هیپوفیز در قاعده‌ی جمجمه می‌رسد و هیپوفیز نیز هورمون دیگری به نام ACTH آزاد می‌کند. خون، ACTH را به غدد فوق‌کلیوی می‌رساند که در بافت چربی بالای کلیه‌ها قرار دارند. غدد فوق‌کلیوی سپس کورتیزول ترشح می‌کنند؛ هورمونی که تقریباً بر تمام بافت‌ها و اندام‌های بدن اثر می‌گذارد. کورتیزول سیستم ایمنی را سرکوب می‌کند، جریان خون را از اندام‌ها به سمت عضلات هدایت می‌کند و ضربان قلب را افزایش می‌دهد. هدفش این است که تمام توجه شما را به تهدید پیش رو معطوف کند تا بتوانید واکنش بهتری نشان دهید. کورتیزول در موقعیت‌های حاد و کوتاه‌مدت به بقای ما کمک می‌کند. اما وقتی استرس مزمن شود و برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، سطوح بالای کورتیزول می‌تواند به بافت‌ها آسیب بزند، فشار خون را بالا ببرد و به قلب صدمه بزند. یک مطالعه اثرات استرس مزمن را بر عملکرد نوعی سلول ایمنی به نام سلول‌های کشنده‌ی طبیعی یا NK بررسی کرد. این سلول‌ها می‌توانند سلول‌های بدخیم، مانند سلول‌های سرطانی، را از بین ببرند. مطالعه نشان داد عملکرد سلول‌های NK در مراقبانی که به‌دلیل مراقبت از مبتلایان به آلزایمر دچار استرس مزمن بودند، به‌طور قابل‌توجهی سرکوب شده بود. علاوه بر این، زخم‌های این مراقبان به‌طور متوسط ۹ روز دیرتر از افراد گروه کنترل بهبود می‌یافت و پاسخ آن‌ها به واکسن آنفلوانزا نیز ضعیف‌تر بود. این‌گونه است که استرس می‌تواند به بدن حمله کند.

ریچل زن جوانی است که در تعارضی دائمی با برادر بزرگ‌ترش بزرگ شد، برادری که تصور می‌کرد پدرشان او را بیشتر از همه دوست دارد. ریچل در کودکی دختری نمونه، مؤدب و مطیع بود و در بزرگسالی هم سخت تلاش می‌کرد همین تصویر را حفظ کند. یک سال، در مراسم روش هشانا، جشن سال نو یهودی، در خانه‌ی مادرش بود و به آماده‌کردن شام خانوادگی کمک می‌کرد. اما ریچل قصد نداشت بماند و همراه دیگران شام بخورد. می‌خواست ساعت ۴ بعدازظهر خانه را ترک کند تا برادرش، همسر برادرش و خواهرزاده‌اش بتوانند تعطیلات را با آرامش کنار هم بگذرانند. با اینکه تمام کارهای پخت‌وپز و آماده‌سازی را خودش انجام داده بود، به خودش اجازه نمی‌داد سر میز شام بنشیند، فقط به این دلیل که می‌دانست برادرش نمی‌خواهد او آنجا باشد. اما پیش از آنکه بتواند خانه را ترک کند، در یکی از پاهایش که به آرتریت روماتوئید مبتلا بود، درد شدیدی شروع شد. ریچل معمولاً کسی نبود که دردش را با صدای بلند ابراز کند، اما این بار نمی‌توانست جلوی فریاد زدنش را بگیرد. در نهایت، مجبور شد به اورژانس برود. این نمونه‌ای روشن از شعله‌ور شدن بیماری در اثر استرس بود. پیام اصلی این فصل این است: استرس بدن را دچار سردرگمی می‌کند و باعث می‌شود به خودش حمله کند. سیستم دفاعی بدن باید در تعادلی دقیق نگه داشته شود. در غیر این صورت، ممکن است به همان بافت‌هایی آسیب بزند که قرار است از آن‌ها محافظت کند. در برخی شرایط، این مسئله می‌تواند به بیماری‌های خودایمنی مختلفی مانند آرتریت روماتوئید منجر شود. در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی به بدن حمله می‌کند و در این فرایند به مفاصل، بافت‌های همبند یا اندام‌ها آسیب می‌زند. هرچند بیماری‌های خودایمنی می‌توانند عوامل گوناگونی داشته باشند، بسیاری از مبتلایان در تعیین مرزهای سالم مشکل دارند. یعنی مرز میان خود و دیگران برایشان مبهم است و دائماً نیازهای دیگران را در اولویت قرار می‌دهند و نیازهای خودشان را سرکوب می‌کنند. استرس ناشی از این سرکوب عاطفی در سیستم ایمنی نیز بازتاب پیدا می‌کند؛ سیستمی که دیگر نمی‌تواند تشخیص دهد به کدام سلول‌ها حمله کند و کدام‌ها را رها کند. مطالعه‌ای که در سال ۱۹۶۵ انجام شد، به روشن شدن این موضوع کمک می‌کند. در این پژوهش، بستگان سالم زنانی که به آرتریت روماتوئید مبتلا بودند بررسی شدند. از میان ۳۶ شرکت‌کننده، ۱۴ نفر برای یکی از شاخص‌های اصلی این بیماری، یعنی آنتی‌بادی‌ای به نام «فاکتور روماتوئید» یا RF، نتیجه‌ی مثبت داشتند. این گروه در مقایسه با شرکت‌کنندگان RF-منفی، در مقیاس‌های روان‌شناختی مربوط به مهار خشم و نگرانی درباره‌ی پذیرفتنی بودن رفتارشان از نظر اجتماعی، امتیاز به‌مراتب بالاتری داشتند. وجود RF نشان می‌داد که سرکوب عاطفی و استرس ناشی از آن، پیشاپیش واکنش ایمنی را در بدن این زنان آغاز کرده بود. اگر این زنان رویدادهای استرس‌زای بیشتری را تجربه می‌کردند، کاملاً ممکن بود بعدها به آرتریت روماتوئید مبتلا شوند.

سخت است باور کنیم کسی در برابر یک بحران، آگاهانه درماندگی را انتخاب کند. اما واقعیت این است که درماندگی آموخته‌شده یکی از سبک‌های رایج مقابله با مشکلات است. درماندگی آموخته‌شده افراد را به سمت انفعال سوق می‌دهد. حتی وقتی فرصت رهایی دارند، از موقعیت‌های استرس‌زا خارج نمی‌شوند. این موقعیت‌ها می‌توانند هر چیزی باشند، از یک رابطه‌ی ناسالم گرفته تا شغلی خفه‌کننده و یکنواخت. متأسفانه این سازوکار مقابله‌ای ناسالم، به‌مرور سطح استرس را افزایش می‌دهد. پیام اصلی این فصل این است: عوامل محیطی و سبک‌های مقابله‌ای مخرب می‌توانند در شروع بیماری نقش داشته باشند. یکی از بیماران نویسنده، ناتالی، برای کنار آمدن با عوامل استرس‌زای مختلف زندگی‌اش به درماندگی آموخته‌شده پناه برده بود. در بهار و تابستان ۱۹۹۶، سطح استرس او به‌شدت افزایش یافت. در ماه مارس، پسر ۱۶ساله‌اش از مرکز ترک اعتیاد مرخص شد. سپس در ماه ژوئیه، همسرش بیل برای برداشتن یک تومور بدخیم تحت عمل جراحی قرار گرفت. بعدتر مشخص شد که سرطان به کبد بیل هم سرایت کرده است. در همین دوران، ناتالی گاهی دچار خستگی، سرگیجه و وزوز گوش می‌شد. در ماه مه، حمله‌ای شدید از سرگیجه را تجربه کرد، اما اسکن سی‌تی هیچ ناهنجاری‌ای نشان نداد. در ماه ژوئیه، سرانجام ام‌آر‌آی به تشخیص ام‌اس یا بیماری مولتیپل اسکلروزیس منجر شد، بیماری‌ای که عملکرد سلول‌های دستگاه عصبی مرکزی را مختل می‌کند. علت ام‌اس همچنان ناشناخته است. ممکن است استعداد ژنتیکی ابتلا به این بیماری به ارث برسد، اما خود بیماری موروثی نیست. حتی افرادی که همه‌ی ژن‌های لازم را دارند، اغلب به ام‌اس مبتلا نمی‌شوند. بنابراین، متخصصان معتقدند شروع این بیماری باید با عوامل محیطی، مانند استرس، تحریک شود. در واقع، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در ۸۵ درصد از بیماران ام‌اس، علائم بیماری پس از تجربه‌ی رویدادهایی بسیار پراسترس آغاز شده است. همچنین بیمارانی که با استرس‌های شدیدی مانند مشکلات رابطه‌ای یا ناامنی مالی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تقریباً چهار برابر بیشتر در معرض تشدید علائم قرار دارند. با این حال، مشکل اصلی خودِ رویدادهای استرس‌زا نیست، بلکه درماندگی‌ای است که محیط در برابر این مشکلات در ما ایجاد می‌کند. ناتالی با وجود ابتلا به ام‌اس، وقتش را بی‌وقفه صرف مراقبت از همسرش می‌کرد، حتی با اینکه او رابطه‌ی خارج از ازدواج داشت، زیاد مشروب می‌خورد و مرتب در جمع باعث شرمساری او می‌شد. ناتالی متأسفانه درماندگی آموخته‌شده را به شیوه‌ای برای کنار آمدن با رفتارهای همسرش تبدیل کرده بود و این وضعیت بدون شک در ابتلای او به ام‌اس نقش داشت. چون ناتالی هرگز «نه» نمی‌گفت، احساساتش سرکوب شده بود. دیگر رویدادهای پراسترس را واقعاً استرس‌زا تجربه نمی‌کرد. اما در حالی که شاید خودش ظاهراً احساس می‌کرد حالش خوب است، سیستم ایمنی بدنش همچنان در برابر حمله آسیب‌پذیر مانده بود.